صرف مقدماتی » فعل مضاعف

صرف مقدماتی » بخش فعل » مبحث اوّل ثلاثی مجرّد » فصل ۸ مضاعف

فصل ۸- مضاعف (۱) :

(۱) مثال هایی که در مباحث سابق گذشت از نوع سالم کلمه بود . اینک در ضمن چند فصل مضاعف و مهموز و معتل را ملاحظه خواهید کرد .

گذشت که مضاعف کلمه ای است که « فاء و عین الفعل » یا « عین و لام الفعل » آن همجنس باشد ، لکن در زبان عربی ، فعلی که فاء و عین الفعل آن همجنس باشد شنیده نشده است ، بنابراین فعل مضاعف منحصر است در فعلی که عین { ص۳۹ } الفعل و لام الفعل آن همانند باشد ، مانند : مَدَدَ ( کِشید ) و سَدَدَ ( بست ) .

( ادغام : ) فعل مضاعف ( چنان که در مقدمه گذشت ) در معرض ادغام است .

ادغام در بعضی از صیغه های فعل مضاعف واجب و در بعضی جائز و در بعضی ممتنع است بدین شرح :

 

ماضی :

در پنج صیغه ی اوّل ماضی ادغام واجب و در بقیه ی صیغه ها ممتنع می باشد .

صرف آن از مَدَّ ( کِشید ) بر وزن فَعَلَ چنین است :

معلوم : مَدَّ ، مَدَّا ، … مَدَدنَ ، مَدَدتَ …

مجهول : مُدَّ ، مُدَّا ، … مُدِدنَ ، مُدِدتَ …

 

مضارع :

ادغام در دو صیغه ی جمع مؤنث مضارع ممتنع و در بقیه ی صیغه ها واجب است .

صرف آن از یَمُدُّ ( می کِشد ) بر وزن یَفعُلُ چنین است :

معلوم : یَمُدُّ ، یَمُدَّانِ ، یَمُدُّونَ ، تَمُدُّ ، تَمُدَّانِ ، یَمدُدنَ ، تَمُدُّ ، تَمُدَّانِ ، تَمُدُّونَ ، تَمُدِّینَ ، تَمُدَّلنِ ، تَمدُدنَ ، أَمُدُّ ، نَمُدُّ

مجهول : یُمَدُّ ، یُمَدَّانِ ، یُمَدُّونَ ، تُمَدُّ ، تُمَدَّانِ ، یُمدُدنَ ، تُمَدُّ ، تُمَدَّانِ ، تُمَدُّونَ ، تُمَدِّینَ ، تُمَدَّلنِ ، تُمدُدنَ ، أُمَدُّ ، نُمَدُّ

 

امر :

ادغام در صیغه های { ۱ ، ۴ ، ۷ ، ۱۳ ، ۱۴ } از فعل امر جائز و در صیغه های { ۶ ، ۱۲ } ممتنع و در بقیه واجب است .

در صیغه هایی که ادغام جائز است اگر بخواهیم ادغام کنیم باید حرف دوم ( از حروف هم جنس ) را حرکت دهیم ، حرکت آن می تواند کسره یا فتحه ، و اگر مضموم العین باشد فتحه یا کسره یا ضمّه باشد . بنابراین در مضموم العین چهار وجه و در غیر آن سه وجه جائز است .

{ ص۴۰ }

در پنج صیغه ی اوّل امر حاضر در صورت ادغام ، همزه ی امر می افتد ، زیرا فاء الفعل به حرکتِ عین الفعل متحرِّک می شود و دیگر احتیاجی به همزه نیست .

صرف صیغه های امر معلوم « یَعَضُّ » ( می گزد ) بر وزن یَفعَلُ چنین است :

{ لِیَعضَض ، لِیَضَّ ، لِیَعَضِّ } ، لِیَعَضَّا ، لِیَضُّوا ،

{ لِتَعضَض ، لِتَضَّ ، لِتَعَضِّ } ، لِتَعَضَّا ، لِیَعضَضنَ ،

{ اِعضَض ، عَضَّ ، عَضِّ } ، عَضَّا ، عَضُّوا ، عَضِّی ، عَضَّا ، عَضَضنَ ،

{ لِأَعضَض ، لِأَعَضَّ ، لِأَعَضِّ } ، { لِنَعضَض ، لِنَعَضَّ ، لِنَعَضِّ } .

صرف صیغه های امر معلوم « یَفِرُّ » ( فرار می کند ) بر وزن یَفعِلُ چنین است :

{ لِیَفرِر ، لِیَفِرَّ ، لِیَفِرِّ } ، لِیَفِرَّا …

{ اِفرِر ، فرَّ  ، فرِّ } ، فرَّا  …

{ لِأَفرِر ، لِأَفِرَّ ، لِأَفِرِّ } ، { لِنَفرِر ، لِنَفِرَّ ، لِنَفِرِّ } .

صرف صیغه های امر معلوم « یَمُدُّ » (می کِشد ) بر وزن یَفعُلُ چنین است :

{ لِیَمدُد ، لِیَمُدَّ ، لِیَمُدِّ ، لِیَمُدُّ } ، لِیَمُدَّا ، لِیَمُدُّوا ،

{ لِتَمدُد ، لِتَمُدَّ ، لِتَمُدِّ ، لِتَمُدُّ } ، لِتَمُدَّا ، لِیَمدُدنَ ،

{ اُمدُد ، مُدَّ ، مُدِّ ، مُدُّ } ، مُدَّا ، مُدُّوا ، مُدِّی ، مُدَّا ، مُدِدنَ ،

{ لِأَمدُد ، لِأَمُدَّ ، لِأَمُدِّ، لِأَمُدُّ } ، { لِنَمدُد ، لِنَمُدَّ ، لِنَمُدُّ } .

 

پرسش و تمرین ۱۱

۱- ادغام چیست ؟

۲- عَضَّ را که بر وزن فَعِلَ و مدَّ و فرَّ را که بر وزن فَعَلَ هستند صرف کنید .

۳- یَمُدُّ ، یَفِرُّ و یَعَضُّ را صرف کنید .

۴- امرِ یَمُدُّ ، یَفِرُّ و یَعَضُّ را صرف کنید .

ماضی مجهول مُدَّ و مضارع مجهول فَرَّ و امر مجهول عَضَّ را صرف کنید .